Pierwsze światło teleskopu SALT
Po pięciu latach od rozpoczęcia budowy (oficjalne wmurowanie kamienia
węgielnego nastąpiło w sierpniu 2000) Southern African Large Telescope
(Wielki Południowoafrykański Teleskop - SALT) zarejestrował tzw.
"pierwsze światło". Pierwsze światło oznacza, że przyrząd uzyskał obraz
o jakości określonej w specyfikacji projektowej. Teleskop został
zbudowany przez konsorcjum 11 instytucji naukowych z Południowej
Afryki, Niemiec, Nowej Zelandii, Polski, Stanów Zjednoczonych i
Wielkiej Brytanii. Ze strony polskiej wkład finansowy w budowę
teleskopu, obok Ministerstwa Nauki i Informatyzacji (MNiI) wniosły:
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Uniwersytet Jagielloński,
Uniwersytet Mikołaja Kopernika oraz Centrum Astronomiczne im. Mikołaja
Kopernika Polskiej Akademii Nauk. Oficjalnym koordynatorem z ramienia
MNiI (ze strony polskiej) było Centrum Astronomiczne. Oprócz udziału
finansowego strona polska wniosła wkład intelektualny w budowę
teleskopu. Głównym specjalistą optycznym w zespole konstrukcyjnym był
absolwent Wydziału Mechatroniki Politechniki Warszawskiej Arkadiusz Swat.
Polska poniosła
prawie 11% (niecałe 3 mln USD) kosztów realizacji
projektu, które wyniosły 28 mln dolarów (22 mln
sam teleskop i 6 mln instrumenty). W zamian, polscy astronomowie
będą wykorzystywać 11% czasu pracy tego urządzenia.
Ten największy na
półkuli południowej, a i na świecie, teleskop został
zbudowany na płaskowyżu Karoo (obszar półpustynny), 370
km na północ od Kapsztadu, na wysokości 1759 m npm.
Konstrukcja teleskopu jest nowatorska. Zwierciadło jest mozaiką
91 sześciokątnych płyt szklanych z napyloną substancją w
idealny sposób odbijającą docierające światło.
Całkowita jego powierzchnia odpowiada monolitycznemu
(jednolitemu) zwierciadłu o średnicy 10,5m. Ruchome części
teleskopu ważą 82 tony, a przykrywająca go kopuła ma 30 m
wysokości. Dotychczas największym teleskopem będącym w
dyspozycji polskich astronomów był teleskop OGLE, o
średnicy zwierciadła 1,3 m, działający w Obserwatorium Las
Campanas w Chile.
Dzięki oryginalnej
konstrukcji mechanicznej, przy częściowym ograniczeniu ruchów
teleskopu, zredukowano koszt jego budowy o ok. 70% w stosunku do
kosztów budowy tradycyjnego teleskopu o podobnych
rozmiarach. W trakcie obserwacji mozaika 91 sześciokątnych płyt
szklanych teleskopu pozostaje nieruchoma, a obiekt na niebie jest
śledzony przez ruchomy układ optyczny, zamontowany 12m wyżej
na ruchomych szynach. Wykorzystując pozorny ruch gwiazdy czy
galaktyki na sferze niebieskiej (na skutek ruchu obrotowego
Ziemi), dzięki ruchomym elementom optyki teleskopu, jeden obiekt
może być obserwowany przez 1-2 godziny. Lokalizacja i budowa
teleskopu pozwala na obserwowanie 70% powierzchni całego nieba
południowego. Teleskop będzie obsługiwany przez stały zespół
astronomów oraz specjalistów z innych dziedzin,
mieszkających na miejscu w obserwatorium. Astronomowie drogą
elektroniczną będą wysyłać listę obiektów do
obserwacji i tą samą droga otrzymywać gotowe wyniki
obserwacji. Ten system organizacji pracy znacznie przyspieszy i
potani naszą pracę.
Doniesienie o
zarejestrowaniu pierwszego światła oznacza, że prawidłowo
działają dwa pierwsze instrumenty zaplanowane dla tego
teleskopu: kamera monitorująca (SALTICAM) i spektrograf średniej
rozdzielczości (Spektrograf im. Roberta Stobie). W budowie jest
następny instrument, spektrograf dużej rozdzielczości, który
zostanie zainstalowany na teleskopie do końca 2007 roku.
Wielkość teleskopu i czułość instrumentów w jakie
jest wyposażony jest tak duża, że przy ich pomocy można by
zobaczyć świeczkę zapaloną na Księżycu.
Polscy astronomowie
planują wykorzystanie SALT przede wszystkim do wyznaczania
składu chemicznego i badania ewolucji bardzo odległych i słabo
świecących gwiazd, galaktyk, planetoid, obiektów na
peryferiach Układu Słonecznego, poszukiwania pozasłonecznych
planet i innych.
Oficjalne oddanie
teleskopu do użytku nastąpi w dniu 10 listopada br., a
uroczystość, obok licznych ministrów i rektorów,
zaszczyci swoim udziałem Prezydent Republiki Południowej Afryki
Thabo Mbeki.
Wyjaśnienia
1. Rok świetlny jest to odległość jaką światło pokonuje
w ciągu roku tj. 9.46 x 10¹² km.
2. Polska społeczność astronomiczna liczy około 150
czynnych zawodowo astronomów.
Dodatkowe informacje
Marek J. Sarna tel. 841-10-86 e-mail: sarna@camk.edu.pl
Janusz Kałużny tel. 841-10-86 e-mail: jka@camk.edu.pl
Centrum Astronomiczne im. M. Kopernika PAN
ul. Bartycka 18
00-716 Warszawa
|
